بلعیدن جسم خارجی در پرندگان: علائم، کار درست در ساعت اول و روش‌های درمان

طوطی‌ها دنیا را با نوکشان می‌شناسند. همان کنجکاوی‌ای که پرنده‌ی شما را بامزه می‌کند، باعث می‌شود گاهی پیچ اسباب‌بازی، رشته‌ی طناب، گوشواره یا حتی باتری ساعت هم توی دهانش برود. بلعیدن جسم خارجی در پرندگان چیزی است که خیلی وقت‌ها کسی لحظه‌اش را نمی‌بیند؛ صاحب پرنده فقط چند روز بعد متوجه می‌شود که پرنده کم‌اشتها شده، وزن کم کرده یا غذا برمی‌گرداند.

این مقاله توضیح می‌دهد چه اتفاقی در بدن پرنده می‌افتد، در ساعت اول چه کاری درست و چه کاری خطرناک است، و دامپزشک معمولاً چطور مسئله را پیدا و حل می‌کند.

اگر همین حالا دیدید پرنده چیزی بلعیده: او را به استفراغ نیندازید، روغن یا ملین ندهید، چینه‌دانش را فشار ندهید و با دامپزشک تماس بگیرید. اگر جسم باتری، آهن‌ربا، سوزن یا فلز بوده، موضوع اورژانسی است؛ حتی اگر پرنده فعلاً کاملاً سرحال به نظر برسد.

چرا سنگدان برای جسم خارجی یک تله است؟

برای فهمیدن خطر، باید مسیر غذا را بشناسیم. غذا در بسیاری از گونه‌های پرنده اول در چینه‌دان ذخیره می‌شود، بعد به پیش‌معده می‌رود که اسید و آنزیم ترشح می‌کند، و سپس به سنگدان می‌رسد؛ کیسه‌ای عضلانی که کارش خردکردن است.

خروجی سنگدان باریک است و سنگدان طوری ساخته شده که ذرات سخت را نگه دارد تا خرد شوند. به همین دلیل جسم سختی که در یک پستاندار شاید از روده عبور کند، در پرنده ممکن است مدت‌ها همان‌جا بماند. سه پیامد مهم دارد:

• انسداد: جسم مسیر عبور غذا را تنگ یا بسته می‌کند و پرنده به‌تدریج نمی‌تواند غذا را هضم کند.
• سوراخ‌شدگی: جسم تیز، مثل سوزن یا سیم، زیر انقباض قوی سنگدان می‌تواند دیواره را سوراخ کند و عفونت شدید داخل حفره‌ی بدن بدهد.
• جذب سم: فلز حاوی سرب یا روی در محیط اسیدی و زیر فشار خردشدن، آرام‌آرام وارد خون می‌شود. این مسیر را در مسمومیت با فلزات سنگین در پرندگان مفصل توضیح داده‌ایم.

پرنده معمولاً چه چیزهایی می‌بلعد؟

• رشته‌ها و الیاف: طناب فرسوده، نخ پارچه، موی انسان و الیاف پناهگاه‌های پارچه‌ای. این‌ها روی عکس رادیولوژی معمولاً دیده نمی‌شوند و می‌توانند کلاف شوند.
• پلاستیک و لاستیک: تکه‌ی اسباب‌بازی، درپوش، روکش سیم و قطعات کوچک خانه.
• فلز: پیچ، گیره، حلقه‌ی کلید، زیورآلات، سکه و قلاب اسباب‌بازی.
• اجسام خیلی خطرناک: باتری (به‌خصوص باتری سکه‌ای که می‌تواند سوختگی شیمیایی بدهد)، آهن‌ربا، سوزن و سنجاق.
• بستر قفس: تراشه‌ی ذرت، پوست گردو یا ذرات مشابه، به‌خصوص وقتی پرنده کف قفس زیاد می‌گردد.
• سنگریزه‌ی زیاد (گریت): مصرف بیش از حد گریت می‌تواند به انباشت در سنگدان برسد و بیشتر در پرنده‌ی بیمار یا گرسنه دیده می‌شود.
• لوله یا سرسرنگ غذادهی: در جوجه‌های دستی، جدا شدن قطعه‌ی وسیله‌ی غذادهی یک حادثه‌ی شناخته‌شده است.

جوجه‌ها و پرنده‌های جوان به‌خاطر کنجکاوی، پرنده‌های پرجنب‌وجوش جونده به‌خاطر عادت پاره‌کردن، و پرنده‌ی بی‌سرگرمی به‌خاطر کمبود محرک بیشتر در خطرند. پرنده‌ای هم که در خانه بدون نظارت آزاد است، خطر بیشتری دارد.

علائم: از هیچ‌چیز تا حال عمومی بد

علائم به جنس جسم، محل گیرکردن و زمانی که گذشته بستگی دارد. شاید تا چند روز چیزی نبینید، و بعد این نشانه‌ها ظاهر شوند:

• برگرداندن غذا یا چینه‌دانی که دیر خالی می‌شود؛ تفاوتش با رفتار طبیعی را در استفراغ و برگرداندن غذا در پرندگان ببینید.
• بی‌اشتهایی یا غذاخوردن تظاهری: پرنده دانه را پوست می‌کند ولی چیزی نمی‌بلعد.
• کاهش وزن حتی در حالی که ظرف غذا خالی می‌شود؛ وزن‌کشی روزانه با ترازوی گرمی اغلب زودتر از چشم شما مشکل را نشان می‌دهد.
• مدفوع کم‌حجم، مدفوع با دانه‌ی هضم‌نشده، یا مدفوع سیاه و قیری که می‌تواند نشانه‌ی خون‌ریزی در بخش‌های بالایی گوارش باشد.
• پف‌کردگی، بی‌حالی و نشستن کف قفس.
• زور زدن یا تغییر حالت بدن وقتی درد شکم دارد.
• لرزش، بی‌تعادلی یا تشنج که با مسمومیت فلزی می‌تواند همراه باشد.

وقتی جسم به جای گوارش به راه هوایی می‌رود

اگر پرنده ناگهان حین خوردن یا بازی به سرفه‌ی شدید، دهان‌بازماندن، صدای سوت‌مانند در تنفس یا تقلا برای نفس‌کشیدن افتاد، ممکن است چیزی مثل دانه یا تکه‌ی کوچک وارد نای شده باشد. این دیگر مشکل گوارشی نیست و یک اورژانس تنفسی است. در بخش‌هایی از مقاله‌ی آسپیراسیون و ذات‌الریه‌ی پرندگان به همین خطر پرداخته‌ایم.

ساعت اول: چه کنیم و چه نکنیم

کارهایی که نباید بکنید، و دلیلشان:

• پرنده را وادار به استفراغ نکنید و وارونه نگیرید. مواد برگشتی به‌راحتی وارد نای می‌شوند و جسم تیز یا باتری می‌تواند در مسیر برگشت مری را هم زخم کند.
• چینه‌دان را با فشار ماساژ ندهید. می‌تواند باعث آسپیراسیون یا آسیب به دیواره شود.
• روغن، ملین، شیر یا سرکه ندهید. روغن در پرنده خطر ورود به ریه دارد و هیچ‌کدام جسم را بیرون نمی‌آورند.
• نخی را که از دهان بیرون زده به زور نکشید. اگر سر دیگرش در پایین‌تر گیر کرده باشد، کشیدن می‌تواند بافت را ببرد. اگر با کمترین مقاومت روبه‌رو شدید، رها کنید و نخ را کوتاه هم نکنید؛ همان‌طور به کلینیک ببرید.
• به پرنده‌ی بی‌حال به زور غذا و آب ندهید.

کارهایی که بهتر است بکنید:

1. جسم یا بقیه‌اش را از دسترس بردارید.
2. یک نمونه‌ی مشابه یا عکس از آن، به‌همراه جنس و اندازه‌اش، برای دامپزشک نگه دارید. این اطلاعات واقعاً مسیر تصمیم‌گیری را عوض می‌کند.
3. زمان حدودی حادثه را یادداشت کنید و پرنده را وزن کنید.
4. او را در باکس حمل کوچک و گرم، بدون پارچه‌ای که پنجه در آن گیر کند و با کف نرم، حرکت دهید.
5. تماس بگیرید و بگویید «مشکوک به بلعیدن جسم خارجی» است، تا اگر کلینیک نمی‌تواند رسیدگی کند سریع ارجاعتان دهد. اگر هنوز کلینیکی انتخاب نکرده‌اید، بهتر است هرچه زودتر به یک دامپزشک پرندگان مراجعه کنید.

تشخیص: چرا رادیولوژی طبیعی همیشه خیال را راحت نمی‌کند

• شرح‌حال و معاینه: دامپزشک چینه‌دان را لمس می‌کند، وضعیت بدنی و عضلات سینه را می‌سنجد و دهان را برای نخ یا زخم بررسی می‌کند.
• رادیولوژی: فلز معمولاً به‌خوبی دیده می‌شود، اما پلاستیک، طناب و پارچه ممکن است اصلاً دیده نشوند. پس «عکس چیزی نشان نداد» یعنی جسم فلزی پیدا نشده، نه این‌که جسمی وجود ندارد. رادیولوژی می‌تواند اتساع پیش‌معده یا سنگدان را هم نشان دهد.
• رادیولوژی با ماده‌ی حاجب یا فلوروسکوپی: برای دیدن مسیر عبور و محل انسداد، با انتخاب نوع ماده بر اساس وضعیت پرنده.
• آندوسکوپی: گاهی هم برای دیدن مستقیم جسم و هم برای خارج‌کردن آن کاربرد دارد.
• آزمایش خون: برای ارزیابی عفونت و کم‌خونی، کبد و کلیه، و در صورت شک، سنجش سرب یا روی.

پرنده‌های کوچک ذخیره‌ی زیادی ندارند و بیهوشی برای آن‌ها ریسک خودش را دارد. به همین دلیل معمولاً پرنده اول پایدار می‌شود و بعد سراغ اقدامات تهاجمی می‌روند. منطق این تصمیم را در ریسک بیهوشی در حیوانات اگزوتیک بخوانید.

درمان معمولاً چطور انجام می‌شود؟

انتخاب روش کاملاً به تصمیم دامپزشک و این سه چیز بستگی دارد: جسم چیست، کجاست و حال پرنده چطور است.

• جسم در دهان یا چینه‌دان: گاهی با پنس یا آندوسکوپ، زیر بیهوشی، خارج می‌شود. اگر نشود، برش کوچک روی چینه‌دان (اینگلوویوتومی) یک روش شناخته‌شده است که در پرنده‌ی پایدار معمولاً نسبت به جراحی‌های عمقی بهتر تحمل می‌شود.
• جسم در پیش‌معده یا سنگدان: در صورت امکان آندوسکوپی یا شست‌وشو امتحان می‌شود. جراحی باز این ناحیه پیچیده‌تر و پرریسک‌تر است، چون دیواره‌ی پیش‌معده نازک است و ترمیم آن دقت زیادی می‌خواهد.
• ذرات ریز فلزی: گاهی بسته به اندازه و محل، ترکیبی از داروی شلاته‌کننده‌ی فلز و روش‌های کمک به دفع یا خارج‌کردن ذره به کار می‌رود.
• مراقبت حمایتی: مایع‌درمانی، گرما، کنترل درد، درمان عفونت در صورت نیاز، و تغذیه‌ی کمکی با روشی که دامپزشک برای وضعیت انسداد مناسب بداند.

پیش‌آگهی یک عدد ثابت نیست. جسمی که زود پیدا شود و در چینه‌دان باشد معمولاً پیش‌آگهی بهتری دارد از جسم تیز یا فلزی که چند روز در سنگدان مانده و پرنده را لاغر و مسموم کرده است.

بعد از بازگشت به خانه، مراقبت‌های پس از جراحی و وزن‌کشی منظم اهمیت زیادی دارد. پرنده‌ی بی‌حال یا کم‌اشتها در این دوره باید طبق مراقبت حمایتی پرنده‌ی بیمار و دستور دامپزشک گرم و آرام نگه داشته شود.

چه زمانی اورژانس است؟

همان لحظه راه بیفتید اگر:

• جسم بلعیده‌شده باتری، آهن‌ربا، سوزن، سیم یا فلز ناشناخته است.
• پرنده تنفس سخت، دهان باز یا صدای سوت‌مانند دارد.
• مدفوع سیاه یا خونی، استفراغ مکرر، لرزش یا تشنج دیده می‌شود.
• پرنده پف کرده، کف قفس نشسته یا بیشتر از چند ساعت چیزی نخورده است.

اگر جسم کوچک و غیرفلزی بوده و پرنده کاملاً سرحال است، باز هم همان روز تماس بگیرید. ممکن است دامپزشک پایش در خانه را کافی بداند، ولی این تصمیم باید با اطلاعات درست گرفته شود، نه با امید.

پیشگیری: کنترل چیزهایی که در دسترس است

• اسباب‌بازی را هر هفته وارسی کنید. طناب ریش‌ریش، تکه‌ی شکسته و قلاب شل را کنار بگذارید. قطعات باید متناسب با قدرت نوک گونه‌ی شما باشند.
• پناهگاه‌های پارچه‌ای را با احتیاط انتخاب کنید و اگر پرنده الیافشان را می‌جود، حذفشان کنید.
• پرواز آزاد را بدون نظارت نگذارید. زیورآلات، پیچ‌های ریز، سکه و باتری از رایج‌ترین مقصرها هستند.
• به پرنده سرگرمی امن بدهید. چوب، کاغذ ساده و جویدن و جست‌وجوی غذا انگیزه‌ی سراغ‌رفتن به چیزهای خطرناک را کمتر می‌کند.
• بستر قفس را ساده نگه دارید. کاغذ ساده کف قفس هم بی‌خطرتر است و هم پایش مدفوع را راحت‌تر می‌کند.
• گریت را خودسرانه اضافه نکنید. طوطی‌سانان معمولاً به آن نیاز ندارند؛ برای گونه‌ی خاص خودتان از دامپزشک بپرسید.
• وسایل غذادهی را قبل از هر بار استفاده چک کنید و بدون آموزش سراغ لوله‌گذاری نروید.

یادتان باشد این مقاله برای این است که بهتر و سریع‌تر تصمیم بگیرید، نه این‌که جای معاینه را بگیرد. تشخیص محل جسم و انتخاب روش درمان با دامپزشکی است که پرنده را از نزدیک می‌بیند.