اسکن سه‌بعدی دُم افعی دم‌عنکبوتی ایرانی؛ ساختاری که در هیچ خزنده‌ی زنده‌ی دیگری دیده نشده
افعی دم‌عنکبوتی (Pseudocerastes urarachnoides) مار کمیابی است که فقط در کوه‌های نیمه‌خشک زاگرس در غرب ایران زندگی می‌کند. این افعی بی‌حرکت کمین می‌کند و انتهای دم برآمده‌اش را تکان می‌دهد. دم آن فلس‌هایی شبیه پای عنکبوت دارد و پرندگان و پستانداران کوچک را به سمت مار می‌کشاند. در پژوهشی تازه به سرپرستی گئورگیوس گئورگالیس از مؤسسه‌ی سیستماتیک و تکامل جانوران آکادمی علوم لهستان، تیم تحقیق یک نمونه‌ی موزه‌ای را با اسکن سه‌بعدی پرجزئیات بررسی کرد. این نمونه سال ۱۹۶۸ جمع‌آوری شده و در موزه‌ی تاریخ طبیعی فیلد در آمریکا نگهداری می‌شود.
طبق نتایج، این «طعمه»ی دمی از فلس‌های بزرگ، کشیده و تغییرشکل‌یافته ساخته شده است. به گفته‌ی گئورگالیس چنین فلس‌هایی در میان خزندگان زنده‌ی امروزی نمونه ندارند. آخرین مهره‌ی دم هم به یک قطعه استخوان جوش‌خورده ختم می‌شود. زائده‌های این دم شباهت دوری به ساختارهای برخی آرکوسورهای دوره‌ی تریاس و ژوراسیک دارند. اما پژوهشگران این شباهت را حاصل «تکامل همگرا» می‌دانند و آن را نشانه‌ی خویشاوندی نمی‌دانند.
دکتر حسین نبی‌زاده از دانشگاه رازی، که در این پژوهش نقشی نداشته، معتقد است این یافته‌ها توان بسیار بالای پوست خزندگان را برای ساختن زائده‌های پیچیده نشان می‌دهد. او حدس می‌زند طعمه‌گذاری با دم کم‌کم تکامل یافته است: اول با تغییر رنگ یا حرکت ساده‌ی دم، و بعد با پیدایش فلس‌های رشته‌ای. افعی شاخدار ایرانی (P. persicus) هم دمی با تغییرات بسیار جزئی‌تر دارد. اما این گونه و افعی شاخدار فیلد (P. fieldi) هنوز با این سطح از جزئیات بررسی نشده‌اند. این خبر برای علاقه‌مندان ایرانی به خزندگان یادآوری مهمی است: یکی از عجیب‌ترین مارهای جهان در زیستگاه‌های خود ما زندگی می‌کند.
منبع: Mongabay